Blog > Komentarze do wpisu
Żyć w totalitaryzmie

Wyd. Literackie MUZA SA, tyt.org. The Archivist`s Story, tł. M.Komorowska, str. 302, Warszawa 2009

 

Archiwista z Łubianki - T.Holland 

Ciekawa byłam , jak z tak bardzo rosyjskim tematem poradzi sobie Amerykanin .Na ile zdoła wniknąć w sytuację jednostki w apogeum stalinowskiego świata. O ile nie przepadam za taką tematyką , musze przyznać ,że Hollandowi się udało. Napisał interesującą powieść , skłaniającą do przemyśleń.

Akcja toczy się od wiosny do jesieni 1939 roku. Bohater, Paweł Dubrow , codziennie idzie do pracy. Na Łubiankę .Jest archiwistą, co raczej nie ma negatywnego wydźwięku. Co więc może być złego w tej pracy?

Paweł musi robić to, czemu sprzeciwia się jego myśl. Pisarze , poeci – znani i mniej znani –przelewają swe myśli ,odczucia , emocje , refleksje na papier. Nie zawsze są zgodne z główną linią partii lub zbyt gorliwy, mający w myślach awans , urzędnik tak pomyśli. A może jest zbyt ograniczony, by wychwycić pewne niuanse. Nie dość, że inteligenci , wg partyjnych aktywistów, stają się wrogami państwa , znikają w wiezieniu na Łubiance , Butyrkach , odbiera im się wszystkie rękopisy. Trafiają do archiwum , gdzie Kutyriew, zwierzchnik Pawła oraz on sam, ewidencjonują teksty. Następnie Dubrow zawozi je spalarni . Tam giną słowa twórcy. Ginie wszelki ślad po jego istnieniu. Paweł dość mechanicznie wykonuje swoją pracę. Łubianka to oferta, której nie mógł odrzucić. Wcześniej był – o ironio!- nauczycielem literatury rosyjskiej w Instytucie Kirowa. Bardzo lubił swoją pracę. Czytelnik długo nie wie, co się zdarzyło, że odszedł. W zasadzie nie ma przyjaciół .Kontaktuje się z Siemionem , wykładowcą . Człowiekiem, który postanowił się zbuntować , nie ugiął się przed partyjną szychą w instytucie . Nie zawsze był w porządku. Jego zgoda na naukową, a w efekcie i cywilną śmierć jest swego rodzaju zadośćuczynieniem za wcześniejszą bierność. Żona Pawła zginęła w wypadku. Jelenę bardzo kochał, czuje się bez niej źle , samotny , opuszczony i nieco zagubiony. Czarę goryczy przelewa niemożność sprawienia pochówku żonie, choć minęło już kilka miesięcy od jej odejścia. Paweł walczy o odzyskanie prochów Jeleny , które nieudolna administracja zgubiła. Dubrow ma już tylko matkę , ale jej zdrowie zaczyna się pogarszać , co wymaga opieki syna, chociaż nie chce się do tego przyznać. Paweł jest przerażony- jego matka traci pamięć, nie wie kim jest. Ma wiele obowiązków, wiele zmartwień i nikogo bliskiego. Najczęściej rozmawia z Natalią . Rozmowy jednak nigdy nie dotyczą przeszłości, szczególnie kobiety. W pracy nie rozmawia z nikim , wyłączając sprawy służbowe. To nie czas i miejsce na przyjaźń, na szczerość , na zwierzenia. Należy baczyć na każde słowo, bo powtórzone i odpowiednio zinterpretowane , może stać się wyrokiem wiezienia , o ile nie śmierci. Zna tylko nazwisko zwierzchnika – ani imienia , ani otczestwa. Wie ,że tamten chce awansować. To nieistotne ,że brak mu wykształcenia . Jest przecież lojalny wobec partii i wodza. Inteligent typu Pawła to jednostka niebezpieczna . Zacznie myśleć, analizować, podważać, dyskutować czy zadawać pytania. Takiego należy ściśle kontrolować lub unicestwić. W owym strasznym czasie stalinizmu człowiek boi się drugiego , pustota rozmów chroni przed jakakolwiek wiedzą . Nie wiesz- nie zdradzisz . Gdy się posiada nawet szczątkowe informacje o znajomym , przyjacielu- wyzna się na przesłuchaniu, na torturach, dorzucajac  wyssane z palca widodomości. Nie należy też zapominać o donosicielach. Z samozadowoleniem informują przedstawicieli partii o jakichś nieostrożnych słowach, często to wymysły, by zemścić się kimś , uzyskać jakieś korzyści materialne. Tu dzieci donoszą na rodziców i są uważne za bohaterów, nawet piosenki o nich śpiewają.

Bierność , izolacja , pustka emocjonalna – to życie w totalitaryźmie. Wykonywanie obowiązków bez jakichkolwiek pytań, daje szansę na przeżycie. Dubrow też tak postępuje. Nie może pozwolić sobie na żadną swobodę . Przede wszystkim istnieje słowo „musi’.

Coś zmienia jego i jego życie w pewien brzydki wiosenny dzień. Niepodpisane opowiadanie .Prawdopodobnie Izaaka Babla . Paweł ma go przesłuchać. Dla niego to przeżycie .Podziwia Babla , twórcę pięknych , mądrych opowiadań . Nie tak dawno uczył o nim, omawiał jego teksty z uczniami. Teraz siedzą twarzą w twarz . Aresztowany pisarz i archiwista. Nie pada wiele słów. Jednak spotkanie popycha Dubrowa do rzeczy wprost niesłychanej. Zabiera opowiadanie, ukrywa pod ubraniem i wynosi z Łubianki .Nie pozwoli mu spłonąć. Paweł uchylił zatrzaśnięte drzwi. Z tej szparki powiało inne powietrze , którym głęboko odetchnął. Taki jego prywatny bunt , ale dał mu wiele satysfakcji , dodał odwagi. Zaczyna się zmieniać , lekko ,niemal niezauważalnie .Poznaje lepiej Natalię , odzyskuje doczesne szczątki żony .W życiu prywatnym staje się spokojniejszy, bardziej wyciszony. W pracy przeżywa katusze . Najgorsze dni Pawła to te, gdy wzywa go szef –Siewarow , a rozmawia z wyższym rangą, majorem Radłowem. Ta scena mocno mnie uderzyła. Wezwanie do szefa łączy się dla Pawła z pytaniem , czy ma zabrać rzeczy , utożsamia to z aresztowaniem. Dla niego to taka oczywistość. Nawet rubaszność , bezpośredniość majora nie uspokaja go. Wietrzy podstęp. Wychodząc do pracy, nie wie, czy wróci do domu – to rzeczywistość sowieckiego życia. Strach mu towarzyszy , ale iskierka buntu nie zgasła. Wynosi kolejne opowiadania Babla. Czuje się zwycięzcą . Nawet jeśli go aresztują , odniesie moralne zwycięstwo. Dokonuje jeszcze kilku ryzykownych posunięć – pomaga koledze uniknąć aresztowania , a matkę wysyła daleko od Moskwy. Teraz może zdecydować . To całkowicie jego wybór.
Rosja, jej mieszkańcy doskonale przedstawieni Świetnie zróżnicowanie charakterologiczne bohaterów . Holland sprostał niełatwemu zadaniu . Nikt , kto tego nie przeżył , nie może powiedzieć, że w pełni rozumie, że wie, jak to jest. Nie. Możemy sobie tylko próbować wyobrazić.
Szary , smutny świat . Świat ludzi ,żyjących bez nadziei lub robiących kariery po trupach. Czas donosicieli , prowokatorów. Czas zdrajców. Czas zdławienia swobodnej myśli, pogardy dla pisarzy . Czas i miejsce , gdzie słowa Stalina są święte, a postępowanie ludzi partii jedynie słuszne.
Pisarz  wspomina również o aspektach polityki zagranicznej – podpisanie paktu Ribbentrop –Mołotow , początek wojny – napaść na Polskę. I milczenie w rosyjskich gazetach , bo są teraz przyjaciółmi Hitlera .Ludzie pokroju Pawła czy Siemiona wiedzą ,że i ich narodu wojna nie ominie.
W powieści Holland spokojnie opisuje dni Pawła , jego decyzje , emocje . I ten pozorny spokój jeszcze dobitniej podkreśla obawy, niepewność , ogromną samotność człowieka ,żyjącego w nieludzkim ustroju. Czas ciszy , czas własnych myśli.

piątek, 12 czerwca 2009, szamanka30

Polecane wpisy

  • Morze Niegościnne

    Wyd. Muza SA, str.304, Warszawa 2013 Z zainteresowaniemprze czytałam 2 lata temu pierwszą powieść J. Szamałka „ Kiedy Atena odwraca wzrok ”. Co pra

  • Pustelnik z lasu Eyton

    Wyd. Zysk i S-ka, seria Kroniki brata Cadfaela, tyt.org.The Hermit of Eyton Forest , tł.M.Michowski, str.274, Poznań 2004 Pierwszą powieść , której bohaterem j

  • Dzicy wojownicy

    Wyd.WAB,Rycerze Sycylii #2, Le guerriers fauves , tł. J.Sozańska, str. 318, Warszawa 2010 Z ogromną przyjemnością i ciekawością przeczytałam kolejny tom przygód

TrackBack
TrackBack w tym blogu jest moderowany. TrackBack URL do wpisu: